حمله کوسه گاوی در چابهار به مرد ۶۰ ساله
یک غواص بلوچ ۶۰ ساله در نزدیکی جزیره شیطان چابهار هدف حمله یک کوسه گاوی چهارمتری قرار گرفت و از ناحیه دست بهشدت آسیب دید.
مقدمه
اگر همین حالا در گوگل یا حتی در ChatGPT جستوجو کنید که آخرین حمله ثبتشده کوسه به انسان در خلیج فارس، دریای عمان یا ایران چه زمانی رخ داده است، احتمالاً با اطلاعاتی قدیمی و بسیار محدود روبهرو خواهید شد؛ اطلاعاتی که بخش قابلتوجهی از آنها به دهههای گذشته، بهویژه دهه 60، بازمیگردد. این در حالی است که نبودِ گزارش رسمی یا ثبت در پایگاههای بینالمللی، لزوماً به معنای نبودِ حمله نیست. حتی منابع پژوهشی نیز نشان دادهاند که در خلیج فارس طی سالهای بعد، موارد متعددی از حمله کوسه گزارش شده است.
اما من میخواهم این موضوع را از زاویهای متفاوت برای شما توضیح بدهم.
بنده (امیرهایا) بهعنوان تنها محقق و رفتارشناس کوسه در خاورمیانه و همچنین یک غواص فریدایور، اسکوبا دایور و اسپیرفیشر که بیش از 20 سالدر آبهای منطقه فعالیت کردهام و شخصاً بارها با کوسهها و موقعیتهای نزدیک و پرریسک مواجه شدهام، میتوانم با اطمینان بگویم که داستان کوسهها در آبهای منطقه به چند گزارش قدیمی محدود نمیشود.
در سالهای پس از آن نیز مواردی از برخورد و حمله کوسه به غواصان و افراد حاضر در آب رخ داده که بسیاری از آنها هرگز به شکل رسمی ثبت یا مستندسازی نشدهاند؛ موضوعی که در مناطق دورافتاده و جوامع ساحلی، بهخصوص در سواحل مکران و دریای عمان، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
اما این حرف به هیچ عنوان به معنی ترسیدن از کوسهها نیست.
اتفاقاً هدف این مقاله دقیقاً برعکس است: میخواهم به شما نشان بدهم که حمله کوسه به انسان معمولاً یک اتفاق تصادفی و بیدلیل نیست. در ادامه بررسی خواهیم کرد که کوسهها در چه شرایطی ممکن است به انسان نزدیک شوند، چه افرادی بیشتر در معرض خطر قرار دارند، کدام رفتارهای انسانی میتواند احتمال برخورد را افزایش دهد و در چه مناطق و شرایطی باید احتیاط بیشتری کرد.
شناخت رفتار کوسه، بسیار مؤثرتر از ترسیدن از آن است.
آیا همه کوسهها خطرناکاند؟
برخلاف تصور عموم، کوسهها موجوداتی ذاتاً خطرناک و انسانخوار نیستند. در جهان امروز حدود ۵۰۰ گونه مختلف کوسه شناسایی شده و بخش بسیار کوچکی از آنها میتوانند برای انسان خطر بالقوه داشته باشند.
در آبهای خلیج فارس و دریای عمان (ایران) نیز نزدیک به ۴۹ گونه کوسه شناسایی شده است؛ یعنی تقریباً یکدهم گونههای شناختهشده جهان. بعضی از این گونهها را اگر خوششانس باشید، میتوانید هنگام غواصی در نقاط خاص مشاهده کنید؛ اما بسیاری از گونهها عمیقزی هستند و عملاً شانس دیدن آنها در غواصیهای معمول بسیار پایین است.
بزرگترین کوسه جهان، اما یکی از بیآزارترینها
یکی از بهترین مثالها برای اینکه چرا نباید تمام کوسهها را با یک دیدگاه قضاوت کنیم، کوسهنهنگ (Whale Shark) است؛ بزرگترین ماهی جهان که میتواند به وزنی در حدود ۱۹ تن برسد.
غواصی امیرهایا با بزرگترین کوسه دنیا در خلیج فارس
با وجود جثه عظیمش، کوسهنهنگ برای انسان خطری ایجاد نمیکند. این گونه حتی دندانهای بزرگ و برندهای که در ذهن اکثر مردم از یک کوسه انتظار داریم ندارد و عمدتاً با پلانکتونها و موجودات ریز دریایی تغذیه میکند.
و نکته جالبتر اینکه کوسهنهنگ در آبهای ایران نیز حضور دارد؛ هم در خلیج فارس و هم در دریای عمان. من و بسیاری از غواصان کشورمان بارها در کنار این غول آرام دریا غواصی کردهایم. تصاویر و ویدئوهای غواصی من با کوسهنهنگ را نیز میتوانید در صفحه اینستاگرام امیرهایا (Amir Haya) مشاهده کنید.
اما از طرف دیگر، در میان حدود ۵۰۰ گونه کوسه موجود در جهان، گونههایی نیز وجود دارند که ریسک برخورد و حمله آنها به انسان بهمراتب بیشتر است.
بنابراین یک نکته بسیار مهم را از همین ابتدا به خاطر بسپارید:
همه کوسهها خطرناک نیستند؛ اما همه کوسهها نیز بیخطر نیستند.
در ادامه، گونههایی را معرفی میکنم که در آبهای ایران حضور دارند و از نظر رفتاری و سابقه برخورد با انسان، باید توجه بیشتری به آنها داشته باشیم.
کوسههای دارای ریسک بالاتر در آبهای ایران
از جمله گونههایی که میتوانند در شرایط خاص برای انسان خطرآفرین باشند، میتوان به کوسه گاوی، کوسه ماکو، کوسه خاکستری مرجانی، کوسه بالهسیاه معمولی، کوسه سرچکشی بزرگ، کوسه ببری و کوسه لیمویی اشاره کرد.
البته میزان حضور، پراکندگی و احتمال برخورد با هرکدام از این گونهها یکسان نیست و همین تفاوتهاست که شناخت رفتار آنها را اهمیت زیادی میدهد.
برای مثال، کوسه بالهسیاه معمولی (Blacktip Reef Shark) میتواند تا حدود 3 متر یا بیشتر رشد کند و از گونههای بسیار شناختهشده و فراوان در آبهای خلیج فارس به شمار میرود. در برخی نقاط خاص، در صورت وجود شرایط مناسب، حتی میتوان تعداد قابلتوجهی از آنها را مشاهده کرد. و بنده تصاویر زیادی از حضور و حمله به ماهی شکار شده در نیزه خودم رو ثبت کردم ولی به ندرت به صورت مستقیم به بنده توسط این گونه حمله شده!
با این حال، در سالهای اخیر فشار صید و بهرهبرداری شدید از ذخایر دریایی باعث کاهش چشمگیر جمعیت بسیاری از کوسههای منطقه شده است؛ مسئلهای که متأسفانه کمتر به فعالیت صیادان خارجی مربوط میشود و صیادان ایرانیبیشتر در این کاهش جمعیت نقش داشتهاند.
کوسه خاکستری مرجانی؛ کوچک اما جدی
اما گونه بعدی از نظر رفتار، داستان جالبتری دارد: کوسه خاکستری مرجانی (Gray Reef Shark).
این کوسه در مقایسه با بسیاری از گونههای بزرگ، جثه چندان عظیمی ندارد و معمولاً به حدود ۲ تا ۲.۵ متر میرسد؛ اما اندازه کوچکتر به هیچ وجه به معنای بیخطر بودن آن نیست.
کوسه خاکستری مرجانی در جزیره فارور کوچک
کوسه خاکستری مرجانی در سراسر جهان سابقه برخورد و حمله به انسان، بهویژه غواصان و اسپیرفیشرها (Spearfishers) دارد و من نیز در طول فعالیتهای غواصی خود بارها با رفتار تهاجمی این گونه مواجه شدهام.
این گونه معمولاً در بسیاری از نواحی ساحلی ایران بهراحتی دیده نمیشود و مشاهده آن نسبتاً خاص است؛ اما در محدوده تنب بزرگ، حضور آن در فصول مختلف گزارش شده و احتمال مشاهده آن بیشتر است. در سایر جزایر و مناطق ساحلی نیز ممکن است دیده شود، اما معمولاً با فراوانی بسیار کمتری.
با این حال، یک سوءبرداشت مهم را همینجا اصلاح کنیم:
اینطور نیست که کوسه خاکستری مرجانی به محض دیدن یک انسان، به او حمله کند.
اتفاقاً در اغلب مواجههها چنین اتفاقی رخ نمیدهد. اگر فرض کنیم در شرایط مناسب و با شانس زیاد بتوانید این گونه را بارها مشاهده کنید، حمله همچنان یک اتفاق نسبتاً نادر خواهد بود. چیزی که اهمیت دارد، شرایطی است که رفتار کوسه را از یک مشاهده معمولی به یک رفتار تهدیدآمیز یا تهاجمی تبدیل میکند.
و دقیقاً همینجاست که شناخت رفتار کوسه اهمیت پیدا میکند؛ چون دیدن یک کوسه به معنی قرار گرفتن در معرض حمله نیست.
اما کوسه بعدی که باید درباره آن صحبت کنیم، از نظر اندازه، قدرت و سابقه برخورد با انسان، داستان کاملاً متفاوتی دارد...
کوسه گاوی؛ خطرناکترین کوسه آبهای ایران؟
اگر بخواهم از میان گونههای موجود در آبهای ایران تنها یک گونه را بهعنوان جدیترین تهدید بالقوه برای انسان معرفی کنم، بدون تردید نام کوسه گاوی (Bull Shark) را در صدر فهرست قرار میدهم.
کوسه گاوی از نظر رفتاری، زیستگاه و توانایی سازگاری با شرایط مختلف، یکی از منحصربهفردترین کوسههای جهان است. این گونه تنها به آبهای شور محدود نمیشود و میتواند هم در آب دریا و هم در آبهای شیرین رودخانهها و مصبها زندگی کند. حتی توانایی تنظیم فیزیولوژی بدن خود برای ورود به آب شیرین را دارد؛ قابلیتی که به آن اجازه میدهد از دریا وارد رودخانهها شود و کیلومترها در محیطهای آب شیرین پیشروی کند.
همین ویژگی باعث شده است که در گذشته، حضور این کوسه در رودخانهها و مصبهای استان خوزستان و بهویژه رودخانه بهمنشیر، زمینهساز برخوردهای خطرناک با انسان باشد.
کوسهای که میتواند وارد رودخانه شود
در دهه ۱۳۶۰ و سالهای جنگ تحمیلی، گزارشهایی از تلفات انسانی در رودخانه بهمنشیر و برخی رودخانهها و مصبهای استان خوزستان وجود داشته که کوسه گاوی یکی از گونههای اصلی مطرحشده در این حوادث بوده است.
دلیل اهمیت این موضوع بسیار ساده است: بسیاری از کوسهها نمیتوانند برای مدت طولانی در آب شیرین زندگی کنند، اما کوسه گاوی میتواند.
بنابراین تصور اینکه «اگر از دریا دور شویم دیگر امکان برخورد با کوسه وجود ندارد» در مناطقی که رودخانهها و مصبها به دریا متصل هستند، همیشه درست نیست.
ظاهر و ویژگیهای کوسه گاوی
کوسه گاوی میتواند به حدود ۳.۵ تا ۴ متر برسد و بدنی بسیار قدرتمند، عضلانی و ضخیم دارد. برخلاف بسیاری از گونههای دیگر، پوزه آن نسبتاً کوتاه و گرد است و بدن قطور آن باعث شده نام انگلیسی Bull Shark را به خود اختصاص دهد؛ نامی که اشارهای به ظاهر تنومند و عضلانی این کوسه دارد.
اما چیزی که این گونه را واقعاً خاص میکند، فقط اندازه یا قدرت بدنی آن نیست؛ رفتار آن است.
کوسه گاوی معمولاً گونهای بسیار قدرتمند، کنجکاو و قلمروطلب محسوب میشود و در شرایط خاص میتواند نسبت به حضور انسان واکنش تهاجمیتری نسبت به بسیاری از گونههای دیگر نشان دهد.
با این حال، باز هم تأکید میکنم:
اینطور نیست که کوسه گاوی هر بار یک انسان را ببیند، بلافاصله به او حمله کند.
من شخصاً بارها با این گونه مواجه شدهام و در بسیاری از این برخوردها هیچ حملهای اتفاق نیفتاده است. مسئله اصلی، تشخیص زبان بدن و هشدارهای رفتاری کوسه است.
هشدارهایی که نباید نادیده بگیرید
کوسه گاوی پیش از آنکه درگیر یک برخورد جدی شود، ممکن است رفتارهایی از خود نشان دهد که برای یک غواص باتجربه، کاملاً قابل تشخیص هستند.
از جمله این رفتارها میتوان به:
-
باز کردن و پایین آوردن بالههای سینهای؛
-
نمایش دندانها و تغییر وضعیت بدن؛
-
نزدیک شدن سریع و مستقیم به غواص؛
-
حرکتهای ناگهانی و سپس دور زدن؛
-
و رفتارهای نمایشی که در اصطلاح به آنها Threat Display گفته میشود،
اشاره کرد.
این رفتارها را نباید صرفاً بهعنوان «کنجکاوی» نادیده گرفت. در چنین شرایطی، رفتارشناسی کوسه میتواند تفاوت بین یک مواجهه آرام و یک موقعیت خطرناک را رقم بزند.
البته یک نکته امیدوارکننده هم وجود دارد: جمعیت کوسه گاوی در آبهای ایران نسبت به دهههای گذشته بهشدت کاهش یافته است. به همین دلیل، امروزه حتی مشاهده این گونه در بسیاری از مناطق اتفاقی بسیار نادر و ارزشمند محسوب میشود؛ چه برسد به اینکه بخواهیم نگران حمله آن باشیم.
آخرین مشاهدات و حملات گزارششده
آخرین باری که شخصاً یک کوسه گاوی را مشاهده کردم، خردادماه ۱۴۰۵ در حوالی جزیره هنگام، در نزدیکی قشم بود. این فرد حدود دو متر طول داشت و در مقایسه با حداکثر اندازه این گونه، هنوز یک نمونه نسبتاً کوچک محسوب میشد.
اما یکی از مهمترین ویژگیهای این گونه، سابقه برخورد آن با انسان است.
پیش از حادثهای که در ادامه این مقاله درباره آن صحبت خواهم کرد، یکی از حملات جدی گزارششده در سالهای اخیر، در سال ۱۳۸۴ در جزیره قشم رخ داد؛ جایی که یک کوسه گاوی به یک ماهیگیر حمله کرد و ران او را گاز گرفت. حمله پس از همان گاز اولیه ادامه پیدا نکرد، اما متأسفانه به دلیل شدت خونریزی، این مرد پس از انتقال به بیمارستان جان خود را از دست داد.
بخش قابلتوجهی از گزارشهای قدیمیتر حمله این گونه در ایران نیز به دهه ۱۳۶۰ و پیش از آن بازمیگردد؛ دورانی که جمعیت کوسهها در آبهای ایران بسیار بیشتر از امروز بود. متاسفانه بیشتر شهدای عزیزمان که پیکر انها داخل رودخانه بهمنشیر می افتاد توسط همین گونه خورده میشد! صیادانی که با لنج ماهیگیری به طور ضمنی کوسه های گاوی را صید میکردند، بعد از کالبد شکافی با تکه های اندام شهدا و حتی پلاک شناسایی آنها مواجه میشدند...
برای مقایسه، حتی گونهای مانند کوسه ببری (Tiger Shark) که یکی از خطرناکترین کوسههای جهان محسوب میشود و میتواند به حدود ۵ متر یا بیشتر برسد، در گذشته در آبهای منطقه حضور بیشتری داشته است. امروزه مشاهده آن در ایران بسیار نادر است و گزارشهایی از مشاهده آن، از جمله در محدوده ابوموسی، وجود داشته است. به همین دلیل، با وجود خطر بالقوه بالای این گونه، به دلیل کمیابی شدید آن، در فهرست گونههایی که در شرایط امروزی ایران باید بیشترین نگرانی را درباره آنها داشت، قرار نمیگیرد.
و اما حادثه چابهار...
حالا میرسیم به همان حادثهای که باعث شد این مقاله را بنویسم.
در یکی از روستاهای منطقه پسابندر در چابهار، در یکی از نقاط غواصی منطقه، حاج حسن، مردی ۶۰ ساله و غواص بلوچ، هنگام غواصی با یک کوسه گاوی بزرگ مواجه شد.
این برخورد، برخلاف بسیاری از مواجهههای معمول با کوسهها، به یک حمله واقعی منجر شد و جراحات جدی به او وارد کرد.
اما پیش از اینکه جزئیات این حادثه، شرایط وقوع آن، رفتار کوسه و علت احتمالی حمله را بررسی کنیم، بهتر است چند گونه دیگر از کوسههای دارای ریسک بالاتر در آبهای ایران را هم بشناسیم؛ چون درک تفاوت رفتار این گونهها، برای فهمیدن اینکه چرا بعضی برخوردها به حمله تبدیل میشوند، ضروری است.
کدام کوسهها در ایران واقعاً خطرناکترند؟
سایر گونههایی که پیشتر بهعنوان کوسههای دارای ریسک بالاتر در آبهای ایران نام بردم، از جمله کوسه سرچکشی بزرگ، کوسه ماکو و کوسه لیمویی، گونههایی هستند که احتمال برخورد با آنها بسیار پایین است؛ بهخصوص کوسه ماکو و کوسه سرچکشی بزرگ.
در تمام سالهایی که غواصی کردهام، تنها یک بار موفق به مشاهده کوسه سرچکشی بزرگ در آب شدهام. جالبتر اینکه تا سال ۱۴۰۵ هنوز موفق نشدهام کوسه ماکو را بهصورت زنده در آب ببینم و تنها نمونهای که از نزدیک مشاهده کردهام، یک کوسه ماکوی مرده بوده که توسط صیادان با قلاب صید شده بود.
بنابراین اگر بخواهیم واقعبینانه درباره خطر کوسهها در ایران صحبت کنیم، نباید صرفاً فهرستی از «خطرناکترین کوسههای جهان» را کنار هم قرار دهیم. چیزی که برای ما اهمیت دارد، ترکیبی از فراوانی گونه، احتمال برخورد، رفتار گونه و شدت آسیب احتمالی در صورت حمله است.
بر اساس همین معیارها، سه گونه اهمیت بسیار بیشتری پیدا میکنند:
کوسه خاکستری مرجانی، کوسه گاوی و کوسه بالهسیاه معمولی.
بیشترین احتمال برخورد و حمله: کوسه خاکستری مرجانی
اگر معیار ما احتمال برخورد تهاجمی با غواص و اسپیرفیشر باشد، کوسه خاکستری مرجانی در جایگاه بسیار مهمی قرار میگیرد.
این گونه نسبتاً کوچک است و به همین دلیل، حتی در صورت وقوع حمله، آسیب آن معمولاً با حمله یک کوسه بزرگ مانند کوسه گاوی قابل مقایسه نیست. اما از نظر رفتار و سابقه برخورد با غواصان، باید آن را بسیار جدی گرفت.
به زبان ساده:
حمله محتملتر، اما معمولاً با جراحت محدودتر متعلق به کوسه خاکستری مرجانیست.
جراحت شدیدتر: کوسه گاوی
در طرف دیگر، کوسه گاوی قرار دارد؛ گونهای بسیار بزرگتر، قدرتمندتر و از نظر رفتاری جدیتر.
تعداد برخوردهای آن ممکن است از کوسه خاکستری مرجانی کمتر باشد، اما اگر یک حمله واقعی اتفاق بیفتد، به دلیل جثه، قدرت فک و اندازه بدن این کوسه، احتمال وارد شدن جراحت شدید و حتی مرگ بسیار بیشتر است.
به همین دلیل، اگر بخواهیم تنها یک گونه را بهعنوان خطرناکترین کوسه آبهای ایران معرفی کنیم، من کوسه گاوی را در رتبه اول قرار میدهم.
کوسه بالهسیاه معمولی؛ فراوانترین تهدید بالقوه
و در نهایت میرسیم به کوسه بالهسیاه معمولی؛ گونهای که از نظر فراوانی، اهمیت بسیار زیادی دارد و در بسیاری از مناطق خلیج فارس میتوان با آن مواجه شد.
این گونه در گروه کوسههایی قرار میگیرد که میتوانند رفتار تهاجمی نشان دهند، اما باید مراقب یک اشتباه بسیار رایج باشیم.
کوسه بالهسیاه معمولی را نباید با کوسه بالهسیاه مرجانی اشتباه گرفت.
کوسه بالهسیاه مرجانی معمولاً اندازه کوچکتری دارد و مشخصه ظاهری آن، سیاهی واضح بخش بزرگی از باله پشتی است. این گونه معمولاً بسیار محتاط و ترسو است و اندازه آن نیز اغلب کمتر از دو متر است.
اما در کوسه بالهسیاه معمولی، سیاهی بالهها بسیار محدودتر است و ممکن است تنها به شکل یک حاشیه یا نوار تیره در لبه باله دیده شود. همین تفاوت ظاهری میتواند برای تشخیص این دو گونه بسیار مهم باشد.
بنابراین اگر بخواهم سه گونه اصلی را که در شرایط امروزی خلیج فارس باید بیشتر مورد توجه غواصان قرار گیرند، معرفی کنم، انتخاب من این سه خواهد بود:
۱. کوسه خاکستری مرجانی — احتمال برخورد تهاجمی بیشتر
۲. کوسه گاوی — قدرت و احتمال جراحت شدیدتر
۳. کوسه بالهسیاه معمولی — فراوانی بیشتر و احتمال برخورد بالاتر
البته در برخی مناطق، کوسه لیمویی نیز مشاهده میشود و برخوردهایی با غواصان گزارش شده است؛ اما رفتار این گونه کمی متفاوت است.
کوسه لیمویی معمولاً بیشتر به دنبال ماهی و طعمهای است که غواص شکار کرده، تا خود غواص. در واقع یکی از رفتارهای شناختهشده آن، اصرار زیاد برای گرفتن ماهی صیدشده توسط اسپیرفیشر است.
این موضوع ما را به یک نکته بسیار مهم درباره رفتار کوسهها میرساند.
برخلاف تصور عمومی، بسیاری از کوسهها شکارچیان سریع و تعقیبکنندهای نیستند. بسیاری از گونهها بیشتر از طعمههای ضعیف، زخمی یا لاشههای موجود در محیط تغذیه میکنند و برای گرفتن ماهیهای قدرتمند و سریع، مانند ماهی شیر (Spanish Mackerel)، همیشه توانایی یک شکارچی سریع را ندارند.
به همین دلیل، حضور یک ماهی زخمی یا ماهی صیدشده در کنار غواص میتواند رفتار کوسه را به شکل قابلتوجهی تغییر دهد و به همین خاطر غواصان شکارچی ماهی بیشترین برخورد با کوسه را نسبت به سایر غواصها دارند.
و حالا میرسیم به مهمترین بخش این مقاله:
ماجرای حاج حسن؛ مرد ۶۰ سالهای که در آبهای چابهار با یک کوسه گاوی حدود چهارمتری روبهرو شد...
ماجرای حمله به حاج حسن؛ وقتی یک برخورد با کوسه به حادثهای جدی تبدیل شد
تصویر حاج حسن پس از حمله کوسه در بیمارستان مشهد مرداد 1405
حاج حسن، مردی ۶۰ ساله و ساکن روستای تیس در بندر چابهار است؛ یک غواص محلی با سالها تجربه صید ماهی در زیر آب.
در یکی از روزها، او به همراه 3 نفر دیگر برای صید ماهی به روش غواصی و با استفاده از نیزه غواصی، از یکی از روستاهای منطقه پسابندر در نزدیکی مرز ایران و پاکستان به دریا رفتند. این منطقه حدود دو ساعت با خودرو از چابهار فاصله دارد.
آنها پس از حرکت با قایق، حدود ۱۲ کیلومتر از ساحل فاصله گرفتند تا به نقطهای خاص در دریا برسند؛ نقطهای که غواصان محلی آن را «نیوه» مینامند.
همانطور که میدانید، تمام قسمتهای دریا به یک اندازه مملو از ماهی نیست. ماهیها، بهخصوص گونههای بزرگ، معمولاً در نقاط مشخصی تجمع میکنند و غواصان و ماهیگیران محلی این نقاط را با GPS پیدا میکنند.
نقطهای که حاج حسن در آن غواصی میکرد، حدود ۱۴ متر عمق داشت و در امتداد یک ساختار یا ترک دریایی قرار گرفته بود که تصویر آن را در ادامه مقاله برای شما قرار خواهم داد.
لحظهای که کوسه گاوی وارد ماجرا شد
حاج حسن پس از شکار یک ماهی که در زبان محلی به آن «سلیمانی» میگویند و در منابع فارسی با نام ماهی سارم شناخته میشود، ناگهان متوجه حضور یک کوسه گاوی بزرگ شد.
اندازه کوسه حدود چهار متر تخمین زده شد.
حاج حسن بلافاصله تلاش کرد ماهی شکارشده را جمع کند تا کوسه به آن دسترسی پیدا نکند. اما اتفاقی که در ادامه افتاد، یکی از مهمترین نکات این حادثه است.
کوسه برای حمله به خود حاج حسن وارد نشده بود؛ هدف اولیه آن ماهی صیدشده بود.
ماهیای که توسط غواص شکار شده بود، برای کوسه یک طعمه آماده و در دسترس محسوب میشد. در اصطلاح میان غواصان و صیادان، این وضعیت را گاهی «مردخوری» مینامند؛ یعنی کوسه به دنبال طعمهای است که انسان در اختیار دارد و در جریان گرفتن طعمه، ممکن است دست یا بخشی از بدن غواص نیز وارد دهان کوسه شود.
با توجه به اندازه بسیار بزرگ کوسه و شدت گرسنگی آن، هنگام گرفتن ماهی، دست حاج حسن نیز وارد دهان کوسه شد.
نتیجه بسیار شدید بود.
دست او دچار پارگی تاندونها، آسیب جدی بافتی و جراحات گسترده شد؛ تصاویری که از جراحت او وجود دارد نیز شدت این حادثه را بهخوبی نشان میدهد.
اما یک لحظه سرنوشتساز وجود داشت.
کوسه برای وارد کردن گاز بعدی، دهان خود را باز کرد و همین فرصت باعث شد حاج حسن بتواند دستش را از داخل دهان کوسه بیرون بکشد.
همین چند ثانیه، احتمالاً جان او را نجات داد.
وضعیت حاج حسن پس از حادثه
خوشبختانه حاج حسن از این حادثه جان سالم به در برد. پس از انتقال به بیمارستان، برای درمان جراحات شدید دست خود تحت عملهای جراحی قرار گرفت و در بیمارستانی در مشهد چهار بار تحت عمل جراحی قرار گرفته است.
با وجود این، آسیبها همچنان جدی هستند و او هنوز نمیتواند انگشتان دست خود را بهطور کامل حرکت دهد و برای ترمیم تاندونها و بازگشت عملکرد دست، به درمانها و جراحیهای بیشتری نیاز دارد.
نکته مهم اینجاست که حاج حسن یک غواص بیتجربه نبوده است.
او سالهای بسیار زیادی با دریا، ماهیها و کوسهها سروکار داشته و بارها در محیط طبیعی با کوسهها مواجه شده است. با این حال، این نخستین بار بود که یک برخورد با کوسه برای او به چنین جراحت شدیدی منجر میشد.
تجربه شخصی من از برخورد با کوسهها
من نیز در طول سالها فعالیت بهعنوان غواص فریدایور، اسکوبا دایور و اسپیرفیشر، بارها با کوسهها مواجه شدهام؛ از جمله گونههایی مانند کوسه گاوی، کوسه بالهسیاه معمولی، کوسه خاکستری مرجانی و کوسه لیمویی.
با وجود تعداد زیاد این مواجههها، هیچکدام از برخوردهایی که شخصاً تجربه کردهام، به جراحت جدی منجر نشده است.
برای مثال، یک بار در سکوی نفتی سلمان، یک کوسه گاوی به پای من حمله کرد و فین غواصی را از پایم جدا کرد.
در حادثهای دیگر، در سکوی نفتی رخش و در تاریکی شب، یک کوسه که نتوانستم گونه آن را با اطمینان تشخیص دهم، ضربه بسیار محکمی به پاشنه پایم زد.
اما هیچکدام از این اتفاقات به جراحت جدی منجر نشد.
این تجربهها یک نکته مهم را نشان میدهند:
برخورد با کوسه بسیار نادرتر از چیزی است که فیلمهای سینمایی به ما القا کردهاند.
دیدن کوسه؛ بدشانسی یا خوششانسی؟
سالانه افراد زیادی هزینههای قابلتوجهی پرداخت میکنند تا به نقاطی مانند مالدیو سفر کنند و بتوانند کوسههای بزرگ را از نزدیک ببینند.
چرا؟
چون دیدن یک کوسه در محیط طبیعی، بهخصوص یک گونه بزرگ و سالم، یک تجربه ارزشمند برای یک غواص محسوب میشود.
اما سینما، مخصوصاً فیلمهای هالیوودی، تصویری بسیار متفاوت از کوسهها ساخته است؛ تصویری که در آن کوسه تقریباً همیشه یک شکارچی تشنه خون است که به دنبال انسان میگردد.
واقعیت بسیار پیچیدهتر و جذابتر از این داستان است.
من این مقاله را نوشتم تا درباره یک حادثه واقعی صحبت کنم، اما همزمان اجازه ندهیم یک حادثه واقعی، باعث شکلگیری یک ذهنیت غیرواقعی درباره تمام کوسهها شود.
ما باید کوسهها را بهتر بشناسیم، رفتارشان را درک کنیم و بدانیم در چه شرایطی احتمال برخورد خطرناک افزایش پیدا میکند.
چرا حفظ کوسهها برای خود ما ضروری است؟
کوسهها فقط شکارچیان بزرگ دریا نیستند؛ آنها یکی از مهمترین تنظیمکنندگان اکوسیستمهای دریایی هستند.
بسیاری از گونههای کوسه با شکار افراد ضعیف، بیمار یا آسیبدیده و همچنین مصرف لاشهها، به حفظ تعادل جمعیت موجودات دریایی کمک میکنند. حذف تعداد زیادی از کوسهها میتواند تعادل طبیعی اکوسیستم را برهم بزند و اثر آن به مرور روی جمعیت ماهیها و سایر موجودات دریایی دیده شود.
به زبان ساده، کاهش شدید جمعیت کوسهها فقط مشکل خود کوسهها نیست؛ مشکل کل دریاست.
و این مسئله در نهایت میتواند حتی روی صیادان و معیشت جوامع ساحلی نیز اثر بگذارد.
اگر کوسهها را از اکوسیستم حذف کنیم، در واقع یکی از مهمترین تنظیمکنندههای طبیعی دریا را حذف کردهایم.
بنابراین حفظ کوسهها فقط یک وظیفه زیستمحیطی نیست؛ حفظ کوسهها، در نهایت به نفع خود ماست.
تجربه من از ۱700 کیلومتر غواصی
من بهعنوان کسی که در طول فعالیت خود تمام حدود ۱700 کیلومتر سواحل خلیج فارس و دریای مکران در ایران، ۱۷ جزیره اصلی، سکوهای نفتی و بنادر مختلف کشور را غواصی کردهام و در نقاط بسیار متفاوتی بارها با کوسهها مواجه شدهام، یک نکته را با اطمینان میگویم:
در میان جزایر ایران، تنب بزرگ یکی از مهمترین مناطق از نظر حضور کوسههاست.
اما اینکه چرا تنب بزرگ چنین شرایطی دارد و چه عواملی باعث شده این جزیره یکی از مهمترین زیستگاههای کوسه در آبهای ایران باشد، موضوعی است که در یک مقاله تخصصی جداگانه به آن خواهم پرداخت.
و در نهایت، دوباره به همان نکته مهم برمیگردیم:
شانس حمله کوسه به انسان بسیار کمتر از چیزی است که تصور میکنیم.
اگر یک غواص بتواند در محیط طبیعی با یک کوسه مواجه شود، آن را از فاصله ایمن مشاهده کند و رفتار آن را درک کند، در واقع با یکی از شگفتانگیزترین موجودات اقیانوس روبهرو شده است.
برای یک غواص، دیدن کوسه در طبیعت بیشتر یک خوششانسی است تا یک بدشانسی.
امیدوارم این مقاله توانسته باشد تصویر واقعیتر و علمیتری از کوسههای آبهای ایران، رفتار آنها و حادثه تلخ حاج حسن به شما ارائه دهد.
در آینده، مقالات تخصصی بیشتری درباره کوسههای ایران، رفتارشناسی آنها، زیستگاههایشان و تجربیات واقعی غواصی با این موجودات شگفتانگیز در سایت منتشر خواهم کرد.
دوستدار شما، امیرهایا
دیدگاه های مربوط به این مقاله (برای ارسال دیدگاه در سایت حتما باید عضو باشید و پروفایل کاربری شما تکمیل شده باشد)